Η -ανατρεπτική- ιστορία της πλατείας Καλλιγά

Οδός Καραμανλάκη των Πατησίων..!
Αφιέρωμα της εφημερίδας η Πατησίων ΖΕΙ
(2013)

Η -ανατρεπτική- ιστορία της πλατείας Καλλιγά

Η Πλατεία Καλλιγά δεν μπορεί να «μιλήσει» για το παρελθόν της. Οι εποχές άλλαξαν κι εξακολουθούν να αλλάζουν και τα αστικά τοπία μεταμορφώνονται (ή απλά φθείρονται) διαρκώς και μόνο η ανθρώπινη μνήμη μπορεί να ξυπνήσει την ιστορία τους, το παρελθόν τους. Για να θυμόμαστε πως κάποτε ο «καθαρός αέρας» (ό, τι κι αν σημαίνει αυτό) ήτανε δεδομένος. Για να θυμόμαστε, ακόμα, πως οι περιοχές «ανήκουν» σ’ αυτούς που τις φροντίζουν. Ό, τι θα ακολουθήσει προέρχεται κατά κύριο λόγο από μαρτυρίες των κατοίκων της πλατείας Καλλιγά. Την αγαπούν. Και τη φροντίζουν.

Από το Κτήμα του Καλλιγά στις πρώτες πολυκατοικίες

Μεταξύ της οδού Πατησίων στα ανατολικά, της Λευκωσίας στα δυτικά, της Καραμανλάκη στο βορρά και της Ευπαλίνου στο νότο απλωνόταν κάποτε το κτήμα του διάσημου για την εποχή αστού, Παύλου Καλλιγά. Ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στην πλατεία γεννήθηκε στα Καλλιγάτα της Κεφαλονιάς, σπούδασε νομικά στην Ευρώπη και επαναπατρίστηκε το 1838 στην Αθήνα, όπου διετέλεσε βουλευτής, υπουργός, πρόεδρος της Βουλής, διοικητής της Εθνικής Τράπεζας και καθηγητής της Νομικής Αθηνών. Το κτήμα του στα Πατήσια ήταν διαμορφωμένο και οριοθετημένο ήδη από την εποχή της Τουρκοκρατίας κι ήταν ένα προνόμιο για την εποχή, αφού η περιοχή των Πατησίων ήταν η εξοχή των Αθηναίων, που βρισκόταν λίγο πιο έξω από τον αστικό ιστό της πρωτεύουσας.

Στο κτήμα της, λοιπόν, η οικογένεια Καλλιγά έχτισε την εξοχική της κατοικία, λίγο πριν από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Η ψηλή, ξύλινη εξώπορτα στεκόταν ακριβώς πάνω στη μία όχθη της σημερινής οδού Πατησίων, πίσω της υψωνόταν το κτίσμα και ακόμη πιο πίσω, ως τη σημερινή οδό Λευκωσίας, εκτεινόταν ο πλούσιος κήπος της έπαυλης. Μετά το θάνατο του Π. Καλλιγά, το 1896, και για κάποιο διάστημα, το κτήμα μισθώθηκε από τα ανθοπωλεία (και φυτώρια) «Φλεριανός» και χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή μαγιάτικων στεφανιών. Την εποχή εκείνη τα μαγιάτικα στεφάνια -που αποτελούνταν από σκόρδο (μονό σκόρδο συγκεκριμένα) και αγκάθια για να κρατιέται μακριά το «κακό» και η «βασκανιά»- πωλούνταν κατά κόρον στους εκδρομείς της Πρωτομαγιάς, που ξεχύνονταν με ενθουσιασμό στην εξοχή των Πατησίων.

Η μεγάλη αλλαγή στο τοπίο συνέβη το 1950, όταν η πόλη των Αθηνών είχε ήδη αρχίσει να επεκτείνεται με ραγδαίους ρυθμούς και άναρχους τρόπους. Ήταν τότε που η οικογένεια Καλλιγά πούλησε μέρος του κτήματός της σε μηχανικούς της εποχής προκειμένου να αναγείρουν πολυκατοικίες, ενώ παραχώρησε στην πολιτεία την έκταση της σημερινής πλατείας, ώστε να προβλεφθεί ένας ανοιχτός χώρος-πάρκο που θα προσφέρει ανοιχτωσία και οξυγόνο. Οι μηχανικοί που αγόρασαν μέρη του κτήματος αποφάσισαν ομόφωνα να σχεδιάσουν κάτι εντελώς διαφορετικό και πολύ πιο ανθρώπινο απ’ την τυπική μεταπολεμική πολυκατοικία που «μπούκωνε» τα δρομάκια και «στένευε» τον ουρανό. Έτσι, όλες οι πολυκατοικίες που χτίστηκαν στις δύο παράλληλες οδούς, Ευπαλίνου και Καραμανλάκη, διέθεταν το δικό τους προκήπιο, ενώ στο τέλος των δύο δρόμων σχεδιάστηκε και δημιουργήθηκε η όμορφη Πλατεία Καλλιγά, με τα δέντρα της και την παιδική χαρά της. (Αυτή είναι η επίσημη και καθιερωμένη ονομασία της, παρ’ ότι συχνά αναφέρεται ως Πλατεία Καραμανλάκη).

Πρόκειται, λένε οι κάτοικοι της περιοχής που έζησαν την πλατεία από τη γέννησή της, για ένα «πείραμα», που είχε στόχο την προσεκτική ανοικοδόμηση των Πατησίων και τη διατήρηση όσο το δυνατόν περισσότερου πράσινου, όσο το δυνατόν περισσότερου χώρου να «αναπνέεις». Αυτό σήμαινε λιγότερες πολυκατοικίες. Όμως, μέσα στην τρέλα της εποχής των αντιπαροχών κανείς άλλος, εκτός από τους συγκεκριμένους μηχανικούς, δεν σεβάστηκε την πόλη και τους κατοίκους της.

Η Πλατεία Καλλιγά, το κέντρο μιας όμορφης γειτονιάς

Οι πρώτοι κάτοικοι της Πλατείας Καλλιγά περιγράφουν μια πανέμορφη, ήσυχη και καθαρή γειτονιά, που για 30 χρόνια (από το ‘50 ως το ’80) συμπεριλαμβανόταν στις ομορφότερες γειτονιές των Αθηνών. Ήταν χαρακτηριστικές οι πολυκατοικίες με τις καλαίσθητες προσόψεις τους, με τα μικρά μπαλκόνια και τα περίτεχνα κιγκλιδώματα αλλά και με τους περιποιημένους κήπους με τους φοίνικες. Η συνύπαρξη των γειτόνων, η διακριτικότητα και η φυσική τους ευγένεια, το νοιάξιμο, η αλληλεγγύη, η αίσθηση ασφάλειας και η διασκέδαση. Στην περίφημη ταβέρνα του ηθοποιού Γιώργου Σαμπάνη, που μόλις άνοιγε ο καιρός έβγαζε καρέκλες και τραπεζάκια πάνω στην πλατεία, μαζευόταν κόσμος κι από τις γύρω γειτονιές, ήταν το σήμα κατατεθέν της πλατείας.

Οι κάτοικοι εύποροι. Γιατροί, δικηγόροι, δικαστές, επιχειρηματίες, πρέσβεις. Χωρίς όμως την αλαζονεία των σημερινών πλουσίων. Χωρίς την απληστία και την αδιαφορία τους. Άνθρωποι με βαθιά επιθυμία για κοινωνική προσφορά, εργατικοί, αξιοπρεπείς και φιλότιμοι. Τα παιδιά τους φοίτησαν στο ιστορικό 8ο Γυμνάσιο-Λύκειο Αθηνών ή αλλιώς «Διδακτήριο Μιχαήλ Νομικός» (απ’ όπου πέρασαν σημαντικοί άνθρωποι των γραμμάτων, των τεχνών και της πολιτικής όπως οι Κ. Καστοριάδης, Α. Τερζάκης, Α. Εμπειρίκος, Α. Σακελλάριος, Φ. Φίνος, Κ. Καραμανλής κ.ά.), σπούδασαν κι ύστερα άφησαν πίσω τους την περιοχή, για να κατοικήσουν στα προάστια, όπου το πράσινο ήταν ακόμα μπόλικο και ο αέρας καθαρός. Εκεί, γύρω στη δεκαετία του ’80, τα Πατήσια ήταν πλέον «κέντρο». Ανήλιαγο, γεμάτο τσιμέντο και νέφος.

Έμειναν πίσω οι γηραιότεροι, που δεν ήθελαν να αφήσουν τα σπίτια τους και δεν εντυπωσιάστηκαν από την προβαλλόμενη αίγλη των προαστίων. Έμειναν πίσω και εκείνοι που επέλεξαν να παλέψουν για τη γειτονιά τους.

Ό,τι οι κάτοικοι ονειρεύονται να διατηρηθεί…

Όσοι έμειναν πίσω προσπάθησαν να διασώσουν ό, τι μπορούσαν απ’ την ομορφιά της περιοχής. Τα πάρκα, τα νεοκλασικά, τα δέντρα και το πράσινο. Έδωσαν καθημερινά μάχες για να αποτρέψουν την υποβάθμιση, που από τη δεκαετία του ’80 και μετά είναι ραγδαία. Το κάλλος και η αισθητική «ευγένεια» της ευρύτερης περιοχής, που αρχικά -ως εξοχή- υποδεχόταν τους Αθηναίους εκδρομείς κι ύστερα -ως αστικό, ήσυχο τοπίο- φιλοξενούσε τις παρέες των γύρω περιοχών, πέρασαν στη λήθη. Και κάποιοι από εκείνους που φιλοξενήθηκαν ή και μεγάλωσαν εδώ, όταν ανέβηκαν στην εξουσία λησμόνησαν την ομορφιά της, όπως λησμόνησαν και τις αξίες τους.

Παρ’ όλα αυτά, οι κάτοικοι της περιοχής έχουν κερδίσει τις μικρές τους μάχες και, σε γενικές γραμμές, την υποστήριξη του Δήμου. Από το 2010 έχουν ιδρύσει την Ένωση Πολιτών Πλατείας Καλλιγά διεκδικώντας τη βοήθεια του κράτους στα καθημερινά προβλήματα της περιοχής. Διεκδικούν και τη φιλία, την ομαδικότητα, την παρέα, τη γειτονιά. Όπως λένε οι ίδιοι, η μάχη που θα θέλανε, περισσότερο από κάθε άλλη, να κερδίζεται είναι αυτή της αλληλεγγύης. Των ανθρώπινων σχέσεων. Να στεριώσει ξανά η εμπιστοσύνη στη «γειτονιά».

Υ.Γ. Κάνοντας «πίσω» στο χρόνο για να γνωρίσουμε το παρελθόν, πολύ συχνά πιανόμαστε στα «δίχτυα» της νοσταλγίας. Και είναι «δίχτυα», γιατί η εμπνευσμένη δράση προκύπτει απ’ την εμπιστοσύνη στο καινούριο, από το θάρρος, τη διεκδίκηση και την ελπίδα για τη μεταμόρφωση, τη ριζική αλλαγή. Κι έτσι, όπως έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης: «Να’ χε η νοσταλγία σώμα να το σπρώξω απ’ το παράθυρο έξω! Να τσακίσω εκείνο που δεν γίνεται!»

Πηγές - προσωπικές μαρτυρίες κατοίκων:
Ευχαριστούμε θερμά όλα τα μέλη της Ένωσης Πολιτών Πλατείας Καλλιγά. Πιο συγκεκριμένα, ευχαριστούμε την Αγγελική Τσέλιου για τη βοήθειά της. Τον Λευτέρη και την Ελένη Τσέλιου, για την προσωπική τους μαρτυρία, που σχετίζεται με την εγκατάστασή τους και τη ζωή τους στην περιοχή από τις αρχές της δεκαετίας του ’60, όταν επαναπατρίστηκαν από την Αλεξάνδρεια. Την Άννα Στάικου, που συνειδητά επέστρεψε από τα προάστια στην περιοχή της Πλατείας Καλλιγά, εστιάζοντας με αφοσίωση στην ανάδειξη του πολιτισμού της πόλης, του πολιτισμού του αθηναϊκού κέντρου. Και τον Βασίλη Μπακογιάννη, με τα απίστευτα αρχεία του και την προσωπική του έρευνα, με το πάθος του και την αγάπη του για την περιοχή.

(το αφιέρωμα της εφημερίδας -για την Καραμανλάκη, Ευπαλίνου και Καλλιγά-εγράφη το 2013)

.................................................

Θυμάμαι και τον Σαμπάνη...Απλωμένα τραπέζια στην πλατεία, ωραίες ψάθες στις καρέκλες, πατάτες τηγανητές από τις καλύτερες, οι σερβιτόροι και ο ίδιος ο Σαμπάνης αγαπητοί και σαν μια οικογένεια με όλους μας στο τετράγωνα Καραμανλάκη-Ευπαλίνου-Σακελλαρίδη (μαγειρίτσα σαν το σπίτι μας την Ανάσταση και ...και )



Πηγή: ΑΣτάικου
 Ανάρτηση: ΑΣτάικου