Περιοχή Κουδουμάς στα Αστερούσια, Νότια Κρήτη
Γνωστή η αρχαία Μονή Κουδουμάς
Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Κουδουμά.
Είναι βέβαιο ότι ό αρχικός σπηλαιώδης Ναός τής μονής λειτούργησε ώς χώρος προσευχής καί καταφυγής από τά πρώτα χριστιανικά χρόνια. Ή κατά καιρούς άφάνειά του άπό τό ιστορικό γίγνεσθαι είναι έξαρτημένη άπό τη γενικότερη ιστορία τής Κρήτης καί πρέπει νά άναζητηθεΐ στίς διάφορες κατακτητικές επιδρομές καί στίς ληστρικές διαθέσεις τών έκάστοτε ξενόδουλων λαών. Καί νά μήν μάς διαφεύγει ότι ή Κρήτη, μετά τή μινωική περίοδο, παρέμεινε υποδουλωμένη στούς Ρωμαίους, ’Άραβες, ’Ενετούς, Τούρκους καί Γερμανούς συνολικά πάνω άπό 11 περίπου αιώνες.
Τίς άκτές τής Κρήτης, καί ειδικά τίς νότιες, λυμαίνονταν κουρσάροι, πειρατές, έμποροι καί τυχοδιώκτες. Αύτός ήταν καί ό λόγος πού δέν άναπτύχθηκαν οργανωμένα μεγάλα παράλια μοναστήρια καί κυρίως γυναικείες μονές. Άν εξαιρέσει κανείς τή μονή τής Παναγίας τής Κυραλιμανιώτισσας στά βιανίτικα παράλια, πού κατά τήν παράδοση ιδρύθηκε, πριν τήν άραβοκρατία, άπό τρεις Κύπριες καλόγριες, άλλά γρήγορα έγκαταλείφθηκε καί παραδόθηκε σέ άνδρες μοναχούς, δέν συναντάμε καμία γυναικεία μονή στά νότια παράλια. Τά γυναικεία μοναστήρια άναπτύχθηκαν, γιά λόγους άσφάλειας, γύρω άπό τό άστικό περιβάλλον, ένώ τά μεγάλα άνδρικά, γιά τούς ’ίδιους λόγους, μακριά άπό τά παράλια.
Παρόλα αύτά τά πολλά σπήλαια των άγιοβάδιστων Άστερουσιων εξακολουθούσαν αδιάκοπα νά άποτελούν χώρο καταφυγής και προσευχής μεμονωμένων άσκητών.
Οΐ ’Άραβες λεηλατούσαν οτιδήποτε μπορούσε νά πωληθεΐ, αιχμαλώτιζαν τούς άνθρώπους γιά νά πουληθούν στά σκλαβοπάζαρα τού Χάνδακα καί τής ’Ανατολής καί οί Ενετοί έμποροι καί ναυτικοί έκλεβαν άκόμη καί τά σκηνώματα αγίων μοναχών προκειμένου νά πλουτίσουν τά άγιοφυλάκια τής Βενετίας. Ή κλοπή τού σκηνώματος τού όσιου Κοσμά τού Ερημίτη είναι χαρακτηριστική. Παράλιες πόλεις καί χωριά λεηλατήθηκαν καί ό έξανδραποδισμός τών κατοίκων τους οδηγήθηκε στήν αιχμαλωσία.
Ή πειρατεία, ως άποκλειστική ενασχόληση, συσσώρευε άμύθητο πλούτο καί καταξίωση. Τά νησιά Γαύδος καί Χρυσή (Γαϊδουρονήσι) ήταν τά ορμητήριά τους. Οι αιχμάλωτοι ταξινομούνταν καί πωλούνταν άνάλογα μέ τήν ηλικία, τό φύλο καί τήν εμφάνισή τους. Πόλεις καί χωριά ερημώθηκαν, οί δέ Άλγερινοί άρχιπειρατές Ούλούτς Άλή καί Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα έμειναν στούς λαϊκούς μας μύθους, στή δημώδη ποίηση καί στά γλωσσικά μας κατάλοιπα καί ή Μπαρμπαριά ώς τόπος κόλασης, κατάρας καί μαρτυρίου. Στις περιόδους αύτές οι μοναχοί άναγκάζονταν νά έγκαταλείψουν τίς εστίες τους καί νά άποτραβηχτούν στά ένδότερα.
Οί περιγραφές των ξένων περιηγητών είναι συγκλονιστικές (Ρ. Belon κ. ά.). Οί 16ος καί 17ος αί. είναι οί αιώνες τής κορύφωσης τής πειρατείας καί συμπίπτουν μέ την έλλειψη κατοίκησης τής μονής Κουδουμά.
Οΐ αφετηρίες τής χρόνιας πορείας τής Μονής Κουδουμά χάνονται στά βάθη τών αιώνων. Δεν μπορούμε νά υπολογίσουμε την ‘ίδρυσή της. Δεν υπάρχουν άρχειακές μαρτυρίες καί ιστορικά ντοκουμέντα. Παρόλα αύτά στηριζόμενοι στήν παράδοση καί στά άρχαιολογικά ντοκουμέντα είμαστε σέ θέση νά υποστηρίξουμε τήν ύπαρξη μοναστικής δραστηριότητας στά σπήλαια τής περιοχής ήδη άπό τήν παλαιοχριστιανική περίοδο.
Μέ πνευματικό κέντρο τό Άγιοφάραγγο ό μοναχικός βίος απλώθηκε ανατολικά καί δυτικά των νοτίων άκτών των Άστερουσίων, όπου στά σπήλαια έζησαν άσκητές. Έτσι στην πρώτη χιλιετία καί ιδιαίτερα στόν 7ο αιώνα τοποθετείται ή δράση του αγίου Κοσμά του ’Ερημίτη, πού άσκήτεψε σέ κάποιο άπό τά κοντινά σπήλαια.
Κατά τήν περίοδο τής ’Ενετοκρατίας οί Βενετοί μετέφεραν τό σκήνωμα του αγίου καί τό τοποθέτησαν στό Ναό τού Μοναστηριού τού San Giorgio Maggiore τής Βενετίας (σημερινό ίδρυμα Cini) όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα.
Στή δεύτερη χιλιετία οί αρχειακές μαρτυρίες άποτελούν άδιάσειστα τεκμήρια ύπαρξης μοναστηριού στόν ’ίδιο χώρο. ‘Ο γνωστός κωδικογράφος καί διάσημος σχολιαστής έργων τού Αριστοτέλη ’Ιωσήφ Φιλάγρης πού έζησε στήν περιοχή τό δεύτερο μισό τού 14ου αιώνα άναφέρεται σέ ύπαρξη «μονυδρίου Κουδουμά καλουμένω», όπου άποκαλύπτει πώς κάποιος μοναχός του Κουδουμά έμαθε «τά θεία γράμματα» καί τά «πλείω τούτων» στό Μοναστήρι. (Ιωσήφ Φιλάγρης κώδικας Angel, άριθ. 30 τής Ρώμης, χειρόγραφό του 1393/94).
Ερμηνεύοντας τή χειρόγραφη παράδοση, ιδιαίτερα τά έργα τού ’Ιωσήφ Φιλάγρη, σύγχρονοι ερευνητές άπό τό L. Petit μέχρι τόν Γ. Παπάζογλου ύποστηρίζουν πώς ύπήρχε σχολείο ελληνικών γραμμάτων στόν Κόφινα, κάπου κοντά ή μέσα στή Μονή Κουδουμά, όπου «πρεσβύτεροι καί διδάσκαλοι» δίδασκαν ρητορική τέχνη, λογική καί φιλοσοφία (άποδεικτική τέχνη), ήθική καί δογματική, μαθηματικά καί θεολογία.
Δεν αποκλείεται άλλωστε κατ’ αρχήν καί ό ίδιος ό ’Ιωσήφ Φιλάγρης νά έμόνασε καί στή Μονή Κουδουμά μέχρι νά ιδρύσει δικό του μοναστήρι, τών Τριών ‘Ιεραρχών, στό Λουσούδι, στόν δυτικό ίσκιο του Κόφινα.
Έκεϊ στόν Κουδουμά δίδαξε καί άλλος δάσκαλος μοναχός ό Δομέτιος Καππαδόκης ό όποιος μάλιστα πέρα άπό τά θεία γράμματα, δίδασκε καί τά «πλείω τούτων», δηλαδή τήν εγκύκλιο θύραθεν παιδεία.
‘Ένα άλλο, εικαστικό αύτή τή φορά, στοιχείο έπιβεβαιώνει τή ζωντανή παρουσία τής ‘Ιεράς Μονής Κουδουμά στή βενετσιάνικη περίοδο. Πρόκειται γιά τμήμα τοιχογραφίας μέ τήν ’Ανάληψη, πού άπό τούς ειδικούς βυζαντινολόγους χρονολογείται στό 14ο αιώνα. ‘Όπως τό σωζόμενο τμήμα βρίσκεται στή νότια πλευρά τής καμάρας τού ιερού, δίνει τήν εντύπωση πώς, όταν σωζόταν όλη ή παράσταση, κάλυπτε όλη τήν καμάρα πάνω άκριβώς άπό τήν Αγία Τράπεζα. Ή ποιότητα τής ζωγραφικής δηλώνει δόκιμο καλλιτέχνη, ό όποιος κυκλοφορούσε τότε στά σπήλαια τής Έρημούπολης.
Τεχνοτροπικά υπάρχει μεγάλη συγγένεια μέ τίς σωζόμενες τοιχογραφίες στό σπήλαιο τού Αγίου Αντωνίου, αλλά καί στό σπηλαιώδες συγκρότημα τού Άγιου Ίωάννου τού Προδρόμου στόν παραθαλάσσιο χώρο τών Καπετανιανών.
’Έτσι τά μαθήματα, πού διδάσκονταν στή Μονή Κουδουμά άπό τούς διάσημους δασκάλους Ιωσήφ Φιλάγρη καί Δομέτιο Καππαδόκη, τό τμήμα ζωγραφικής πού σώζεται άπό σπουδαίο καλλιτέχνη καί ή συνεχής επικοινωνία μεταξύ των μονών καί των άσκητών κατά τούς αιώνες 14ο έως καί 16ο, φανερώνουν δημιουργική δραστηριότητα, συνέχεια τής παράδοσης, διαρκή κινητικότητα καί έπικοινωνία, καθώς
οΐ μοναχοί καλλιεργούν τήν παιδεία, έκφράζονται μέ τήν τέχνη καί βιώνουν έπί γής τήν ούράνια πολιτεία.
----------------------------------
φωτό από τον μελισσοκόμο Νικήτα Κόκκινο
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου